Als kind kon ik uren in het gras liggen en naar de wolken kijken. Ik herkende er allerlei figuren in, die veranderden terwijl ik bleef liggen. Als ik daaraan terugdenk, komt het plezier van dat kijken en dagdromen weer boven. Ik hoefde nergens naartoe; er trok van alles voorbij. Die momenten zijn me bijgebleven, al zou ik moeilijk kunnen vertellen wat ik die middag had gedaan.
Op een druk agrarisch bedrijf moest ik me als kind nuttig maken. Er was werk en ik hoorde weleens van die uitspraken die weinig uitleg nodig leken te hebben. “Niet lullen maar poetsen.” “Van werken is nog nooit iemand doodgegaan.” Het waren kreten die bleven hangen. Bezig zijn was iets goeds, aanpakken werd gewaardeerd. Dat heb ik meegenomen, ook naar de momenten waarop er niemand meer was die mij iets opdroeg.
Ik kon me schuldig voelen wanneer ik niets had gedaan, en dan bleef het niet altijd bij de gedachte dat ik mijn tijd nuttiger had kunnen besteden. Ik kon mezelf werkelijk een nietsnut vinden. Het verschil tussen even niets uitvoeren en zelf nergens goed voor zijn, werd dan ineens heel klein. Dat oordeel kon opkomen terwijl ik toch wist hoeveel ik op andere momenten deed. Eén middag niets en blijkbaar was al dat andere werk even uit beeld.
Als ik naar mezelf kijk, herken ik daarin wat ik heb geleerd over nuttig zijn, maar ook een deel van mijn manier van overleven. Stilzitten en niets doen waren niet altijd gemakkelijk voor me; bezig blijven was veel vertrouwder. Daardoor vind ik die herinnering aan het gras zo interessant. Beide horen bij mijn jeugd: het kind dat zich nuttig moest maken en het kind dat uren naar de wolken kon kijken.
Met liefde denk ik aan dat dagdromen terug. Ik zou het nog steeds kunnen doen, maar doe het zelden. Hoe kan iets waar ik zo graag aan terugdenk in mijn volwassen leven zo gemakkelijk buiten beeld raken? Bij een kind klinkt een middag in het gras al snel als spelen of verbeelding. Bij mezelf kan ik er kennelijk ook het woord tijdverspilling bij bedenken. Ik vraag me af hoeveel van dat verschil werkelijk met leeftijd te maken heeft, en hoeveel met wat ik mezelf inmiddels toesta.
Laatst las ik een Engelstalig blog waarin ons Nederlandse woord niksen werd uitgelegd. Ik moest glimlachen bij het idee dat een woord dat wij zo achteloos gebruiken daar een heel artikel kreeg. Je kunt er ‘doing nothing’ van maken, maar voor mij zit in niksen meer dan die vertaling. “Lekker zitten niksen” heeft iets onbekommerds. “Zit toch niet zo te niksen” klinkt onmiddellijk anders. Dezelfde stoel, dezelfde persoon, alleen moet die in de tweede versie blijkbaar opstaan.
Dat woord lekker maakt trouwens nogal wat verschil. “Ik heb vandaag niets gedaan” klinkt gemakkelijk als het begin van een verontschuldiging. “Ik heb vandaag lekker niets gedaan” klinkt als iemand die een geslaagde dag achter de rug heeft. De middag zelf is hetzelfde gebleven. Het gaat er blijkbaar ook om hoe we naar die tijd kijken. Hebben we iets nagelaten, of hadden we het naar onze zin? Dezelfde middag kan op beide manieren verteld worden.
Onder mijn veranda hoef ik weinig te bedenken om het naar mijn zin te hebben. De zon op mijn huid, de vogels en de oceaan op de achtergrond zijn genoeg gezelschap. Ik kan daar zitten met een koffie en voor me uit kijken. Wat ik hoor, verandert voortdurend een beetje, terwijl ik er niets voor hoef te doen. Zo’n moment kan ruim aanvoelen. Het heeft iets van dat kijken naar de wolken.
Toch kan tijdens zo’n prettige middag de gedachte opkomen dat ik mijn tijd ook nuttig had kunnen besteden. Er is bijna altijd wel iets wat nog kan gebeuren. Een klein klusje, iets voorbereiden, alvast ergens aan beginnen. Wacht ik met rusten tot werkelijk alles is afgehandeld, dan wordt het lastig een geschikt moment te vinden. Een huis, een bedrijf en het leven zelf hebben zelden gezamenlijk besloten dat ze voorlopig helemaal klaar zijn.
Bij gasten hier in Portugal zie ik hoe verschillend mensen reageren wanneer er minder invulling is. De een is opgelucht, een ander weet aanvankelijk werkelijk niet wat die met zichzelf aan moet. Die had naar rust verlangd, maar nu er ruimte is, voelt het eerst vooral onrustig. Ook vermoeidheid kan zich duidelijker laten merken. Mensen ontdekken dat ze niet zoveel zin hebben in een nieuwe activiteit als ze vooraf dachten en eigenlijk nog even willen blijven liggen. Dat kan hen verrassen.
Tussen alles wat aandacht vraagt, kan een eigen behoefte naar de achtergrond schuiven. Wanneer er minder te regelen valt, komt die soms ineens naar voren. Dat merk je soms pas wanneer je gaat liggen en je ogen telkens dichtvallen. De bijzondere omgeving blijkt die middag prima zonder jouw belangstelling verder te kunnen.
Een lege middag kan lang duren wanneer je gewend bent van het ene naar het andere te gaan. Gedachten waar je eerder snel aan voorbijging, blijven wat langer hangen. Soms is dat prettig, soms zit je liever ergens anders met je hoofd. Het beeld van iemand die ontspannen over een prachtig landschap uitkijkt, vertelt weinig over wat er door dat hoofd gaat.
Niksen kan dus een bewuste keuze vragen, ook wanneer ik nog niet in de stemming ben om te rusten. Ik kan even gaan zitten en merken hoe dat is. De aandrang om het moment op te vullen hoeft niet meteen een nieuwe bezigheid te worden. Het ongemakkelijke begin vertelt nog niet hoe het een tijdje later voelt. Voor mij is niksen ook een manier om bij mezelf te komen en te merken hoe het met me gaat.
Niksen betekent voor mij niet dat er niets in mijn hoofd mag gebeuren. Gedachten hebben zelden gelezen wat ik van plan was. Ik kan rustig gaan zitten en ineens weer weten wat ik iemand nog wilde vertellen. Een gedachte kan ook even een gedachte blijven. De verwachting dat mijn hoofd onmiddellijk stil moet worden, maakt een gewone pauze wel erg ingewikkeld.
Een vraag uit het Engelse blog bleef bij me hangen: hoe creëren we meer ruimte voor lege momenten, zodat onze creativiteit weer achter het stuur kan zitten? Als ik aan die wolken denk, begrijp ik wat me in dat beeld aanspreekt. Ik keek en mijn verbeelding ging haar eigen gang. Bij veel bezigheden weet ik vooraf ongeveer waar ik naartoe wil. Tijdens het dagdromen lag dat open.
Ook nu herken ik dat ideeën kunnen opkomen wanneer ik er minder hard naar zoek. Iets waar ik op bleef kauwen, wordt van een andere kant zichtbaar. Er ontstaat zin om iets uit te proberen. Soms komt er helderheid over iets waar ik juist mee wil stoppen. Het verrassende vind ik dat ik vooraf niet weet welke gedachte het zal zijn.
Voor die lege momenten hoeft niet altijd een hele middag beschikbaar te zijn. Er zitten ook kleine overgangen in een dag: ergens wachten, thuiskomen, klaar zijn met het ene voordat het volgende begint. Een telefoon heeft die ruimte zo gevuld. Dat is vaak handig en soms heerlijk. Een leeg moment kan alweer gevuld zijn voordat je het als vrije tijd hebt herkend.
Daarmee is een middag zonder invulling niet automatisch een betere middag. Ik kan net zo goed opgaan in schrijven of werken in de tuin. Iemand anders komt juist op gedachten tijdens het wandelen, of knapt op van iets maken in de schuur. Bezig zijn kan je dichter bij jezelf brengen. Voor mij gaat het om de vrijheid te merken wat op dat moment past.
Die vrijheid is niet iedere dag even groot. Er zijn mensen die op je rekenen en dingen die werkelijk moeten gebeuren. Een lege middag is dan geen kwestie van simpelweg anders kiezen. Dat maakt me nieuwsgierig naar de momenten waarop er wél een keuze is. Wie bepaalt dan of die tijd goed besteed is? Degene die er van buitenaf naar kijkt, de kreten die nog ergens in mijn hoofd klinken, of ikzelf?
Ik denk weer aan dat kind in het gras. De wolken waren toen voortdurend aan het veranderen, ook als ik bleef liggen. Dat kan ik nog steeds zien, ergens buiten, met mijn gezicht naar de lucht. Het vreemde is eigenlijk dat ik er inmiddels een herinnering van heb gemaakt, terwijl de lucht er nog gewoon is.

