Honden als spiegels

Op social media verschijnen de laatste tijd allerlei AI-filmpjes waarin cocker spaniels de meest hilarische dingen beleven. Hun liefde voor eten, die onweerstaanbaar zielige blik waarmee ze hun zin proberen te krijgen en hun eigenwijze karakter worden heerlijk uitvergroot. Ze kunnen ongegeneerd zitten smakken van genot, stiekem iets eetbaars bemachtigen en vervolgens met een volle mond kijken alsof ze werkelijk geen idee hebben waar je het over hebt. Die blik alleen al. Wat bedoel je? Ik?

Laat ik nu zelf zo’n exemplaar in huis hebben: Bella, mijn lieve, blije Berie, zoals ik haar liefkozend noem.

Regelmatig stuur ik zo’n filmpje door naar mijn kinderen en liggen we allemaal dubbel. Het nadeel is dat het algoritme na één bekeken cocker blijkbaar denkt dat je er onmiddellijk nog tien wilt zien. Voor je het weet staat je hele tijdlijn ermee vol. Gelukkig heb ik er zelf maar één. Van tien van die eigenwijze types zou ik gek worden.

Het blijft bijzonder wat we tegenwoordig met een computer kunnen maken. Toch hoef ik voor de leukste taferelen eigenlijk alleen maar naar mijn eigen hond te kijken.

Bella heeft een tamelijk overzichtelijk leven. Eten, slapen, een beetje rondrennen, zwemmen, wandelen en af en toe flink blaffen om de laatste ontwikkelingen met de buurhonden door te spreken. Ze gaat regelmatig mee op reis, vooral omdat ik zelf niet graag zonder haar vertrek. Haar dagen kennen een vertrouwd ritme en daar lijkt ze bijzonder tevreden mee.

Een horloge heeft ze niet nodig. Ze weet precies wanneer we opstaan en wanneer het tijd is om te eten. Vooral dat laatste is indrukwekkend. Stipt op tijd verschijnt ze naast me en als ik niet snel genoeg reageer, springt ze tegen mijn been. Blijkbaar mag ik van alles vergeten, zolang haar maaltijd maar op tijd wordt geserveerd.

Zelf kan ik behoorlijk verdwijnen in wat ik doe. Vooral tijdens het schrijven verlies ik gemakkelijk ieder besef van tijd. Voor ik het weet zijn er uren voorbij en bestaat de wereld tijdelijk alleen uit mijn gedachten en de woorden die ik probeer te vinden. Bella trekt zich daar weinig van aan. Als ze aandacht wil of vindt dat het tijd is om iets te ondernemen, weet ze me uitstekend te vinden.

Afgelopen zomer verbleef ik een tijdje in een appartement zonder tuin. Bella moest daardoor vier keer per dag naar buiten en ik dus ook. Het maakte weinig uit of ik druk was, ergens middenin zat of eigenlijk geen zin had. De hond moest naar buiten, dus we gingen. Thuis heeft ze een grote tuin en kunnen vier wandelingen moeiteloos teruglopen naar één. In de winter, als het flink regent, wordt dat rondje soms zorgvuldig tussen twee buien gepland en kan het opvallend kort zijn.

Zonder Bella zou ik waarschijnlijk vooral wandelen als het mooi weer is en het toevallig goed uitkomt. Toch merk ik na zo’n wandeling regelmatig hoe fijn het was om even buiten te zijn. Mijn aandacht heeft zich verplaatst en wat daarvoor nog zo belangrijk leek, blijkt best even te kunnen wachten. Bella had behoefte aan haar wandeling, terwijl ik achteraf soms besef dat ik hem zelf nog harder nodig had.

Voor haar zorg ik vanzelfsprekend. Haar eten, beweging en aandacht horen bij mijn dagelijkse ritme. Mijn eigen behoeften zijn minstens zo belangrijk, maar een stuk gemakkelijker uit te stellen. Ik kan heel goed weten wat me goeddoet en toch eerst nog iets anders belangrijker vinden. Bella haalt me dan even uit mijn gedachten en zet me met beide benen terug in de dag die zich ondertussen gewoon afspeelt.

Zodra ze vermoedt dat we naar buiten gaan, maakt ze bijna een salto van blijdschap. Het maakt weinig uit dat we gisteren ook hebben gewandeld of dat we alweer hetzelfde rondje lopen. Een grasspriet kan uitgebreid worden besnuffeld alsof daar het laatste nieuws op staat geschreven. Een struik waar we gisteren nog langs zijn gekomen, verdient opnieuw haar volledige aandacht. Kennelijk kan er in vierentwintig uur behoorlijk wat gebeuren in de buurt.

Ik verwonder me over haar enthousiasme. Zelf kan ik ook enorm genieten, maar mijn gedachten lopen gemakkelijk vooruit op wat ik nog wil realiseren. Iets waar ik lang naar heb uitgekeken, kan zodra het er eenmaal is verrassend snel gewoon worden. Bella lijkt zich daar niet druk om te maken. Voor haar valt er vandaag alweer genoeg te beleven.

Het is verleidelijk om in zo’n hond vooral een voorbeeld van zorgeloos leven te zien. Toch houdt Bella me niet altijd een prettige spiegel voor. Ze kan behoorlijk eigenwijs zijn en beschikt over een opmerkelijk selectief gehoor. Zeker als er een kat, vogel of konijn voorbijschiet, lijkt haar naam ineens uit haar geheugen verdwenen. Ik kan dan roepen wat ik wil, maar de wereld bestaat voor haar nog maar uit één ding: datgene wat ervandoor gaat.

Op zulke momenten merk ik hoe snel mijn eigen reactie kan veranderen. Als kind heb ik meegemaakt dat twee honden voor ons huis werden doodgereden. Het geluid van een hond die wordt aangereden, vergeet ik nooit meer. Hoewel die gebeurtenissen lang geleden zijn, kan de herinnering onverwacht weer dichtbij komen.

Bella loopt meestal vrij rond. In de buurt van een weg moet ze op mij wachten, zodat ik haar kan aanlijnen en we veilig kunnen oversteken. Normaal gesproken gaat dat prima. Ik roep haar rustig bij me en ze weet wat de bedoeling is. Zodra ik bang word dat ze niet zal stoppen of ergens achteraan zal rennen, verandert mijn stem. Ik ga harder roepen, mijn toon wordt scherper en de rust waarmee ik haar anders aanspreek, verdwijnt. Terwijl ik haar juist duidelijk wil maken dat ze moet wachten, zorgt mijn eigen spanning ervoor dat mijn boodschap minder helder overkomt.

Door Bella ben ik dit bij mezelf gaan herkennen. Ik dacht dat ik vooral bezig was haar te beschermen, wat natuurlijk ook zo was. Onder die reactie bleek echter een oude angst schuil te gaan. De herinnering aan wat ik als kind had meegemaakt, mengde zich ongemerkt in een situatie van vandaag. Bella wist niets van die geschiedenis. Ze hoorde alleen mijn veranderde stem en kreeg te maken met mijn spanning.

Ik heb moeten leren om juist op zulke momenten rustig en duidelijk te blijven. Niet omdat het gevaar daarmee verdwijnt of omdat een hond altijd zal luisteren, maar omdat ik vanuit mijn eigen rust veel beter kan handelen. Mijn angst hoeft niet de leiding te nemen om mij alert te houden.

Ik vraag me weleens af hoe vaak zoiets ook in andere situaties gebeurt. Een opmerking, een onverwachte gebeurtenis of het gedrag van iemand anders kan iets in ons raken wat veel ouder is dan het moment zelf. Voor we het weten, reageren we vanuit een eerdere ervaring, terwijl de situatie van vandaag om iets heel anders vraagt. Wat we voelen is werkelijk, alleen vertelt het niet altijd het hele verhaal over wat er op dat moment gebeurt.

Een ervaring van mijn zoon liet me ooit iets vergelijkbaars zien. Hij deed een agilitytraining met een hond waarbij zijn lichaamstaal, energie en communicatie een belangrijke rol speelden. Als hij rustig, duidelijk en met aandacht aanwezig was, werkte de hond met hem mee. Zodra zijn houding veranderde of zijn aanwijzingen niet overeenkwamen met wat hij uitstraalde, deed de hond niets. Zijn goede bedoelingen waren niet voldoende; het ging erom wat hij daadwerkelijk liet zien.

Bij Bella ervaar ik hetzelfde verschil tussen wat ik bedoel, wat ik voel en wat ik laat merken. Ik kan denken dat ik heel duidelijk ben, terwijl mijn stem of gedrag iets anders overbrengt. Haar reactie maakt me bewust van iets waar ik anders gemakkelijk aan voorbij zou gaan.

Langzamerhand ben ik gaan ontdekken dat zulke spiegels zich niet beperken tot dieren. Ook ontmoetingen met mensen kunnen iets zichtbaar maken wat ik nog niet eerder bij mezelf had opgemerkt.

Sommige mensen roepen onmiddellijk een prettig gevoel bij me op. Ik bewonder hun rust, hun vrijheid, hun levenslust of de vanzelfsprekendheid waarmee ze zichzelf durven te zijn. Soms herken ik daarin eigenschappen die ik zelf ook bezit, terwijl ik op andere momenten juist iets zie waar ik meer ruimte aan zou willen geven. Een spiegel hoeft tenslotte niet uitsluitend te laten zien wat ontbreekt. Hij kan ook bevestigen wat er al is.

Bij anderen gebeurt het tegenovergestelde. Een opmerking kan me raken, bepaald gedrag kan irritatie oproepen of ik merk dat ik sterker reageer dan de situatie op het eerste gezicht lijkt te vragen. Mijn aandacht gaat dan gemakkelijk naar de ander, naar wat die zegt of doet en waarom ik daar last van heb.

De woorden ‘Haal eerst de balk uit je eigen ogen’ heb ik in mijn jeugd vaak gehoord. Vooral mijn moeder wist me daar regelmatig aan te herinneren. Het gevolg was dat ik bij conflicten of vervelend gedrag al snel bij mezelf ging zoeken. Had ik iets verkeerd gedaan? Had ik iets anders moeten zeggen? Lag het uiteindelijk toch aan mij? Die manier van kijken heb ik lange tijd meegenomen in mijn leven.

Tegelijkertijd heb ik altijd geprobeerd met compassie naar anderen te kijken. Ik probeer te begrijpen waar gedrag vandaan komt, wat iemand heeft meegemaakt en waarom iemand reageert zoals hij doet. Toen mijn kinderen vroeger uit school kwamen en iets negatiefs vertelden over een ander kind, herinnerde ik hen eraan dat ze niet wisten wat er bij die persoon thuis speelde.

Ik vertelde hun ook weleens dat er in de gevangenis goede mensen kunnen zitten. Je weet immers niet altijd wat iemand heeft meegemaakt of wat hem tot zijn daden heeft gebracht. Als iemand mijn kinderen iets zou aandoen, weet ik niet waartoe ik zelf in staat zou zijn. Mijn kinderen halen dat voorbeeld nog weleens aan. ‘Ja mam, in de gevangenis zitten ook goede mensen!’ Blijkbaar is die gedachte blijven hangen.

Die manier van kijken is nog steeds een deel van mij. Alleen ontdekte ik gaandeweg dat er een verschil bestaat tussen iemand begrijpen en mezelf verantwoordelijk maken voor zijn gedrag. Ik kan nog zo goed begrijpen waarom iemand zich op een bepaalde manier gedraagt. Het maakt dat gedrag niet automatisch aanvaardbaar.

Nog steeds kijk ik bij een vervelende situatie eerst naar mijn eigen aandeel. Heb ik iets over het hoofd gezien? Raakt dit aan een oude ervaring of reageer ik op wat er werkelijk gebeurt? Inmiddels durf ik ook een andere mogelijkheid toe te laten: dat ik niets verkeerd heb gedaan en de ander zich gewoon als een lul gedraagt. Dat klinkt weinig spiritueel, maar het kan bijzonder verhelderend zijn.

Juist hier krijgt die spiegel voor mij een diepere betekenis. Hij laat niet alleen zien wat ik bewonder of wat ik nog met me meedraag, maar soms ook hoe ik mezelf heb aangeleerd om naar de wereld te kijken. Een overtuiging die ooit is ontstaan, kan zo vertrouwd worden dat ik haar nauwelijks nog opmerk, totdat iets of iemand me laat zien dat er ook een andere manier van kijken bestaat.

Jezelf werkelijk in de spiegel aankijken kan behoorlijk confronterend zijn. Het is aangenaam om mijn liefdevolle, moedige, vrolijke en zelfverzekerde kanten te herkennen. Veel lastiger wordt het als ik mijn angst tegenkom, mijn onzekerheid of de neiging om vanuit bescherming controle te willen houden. Vooral dat oude gevoel niet goed genoeg te zijn, kan zich op onverwachte momenten laten zien. Niet altijd als een duidelijke gedachte, maar soms als een reactie die sneller komt dan ikzelf kan bedenken waarom.

Ook die kanten horen bij mij. Ze wegduwen, verbergen of mezelf erom veroordelen heeft weinig zin. Zodra ik bereid ben er met eerlijkheid en mildheid naar te kijken, ontstaat er ruimte om te onderzoeken waar ze vandaan komen en of ze vandaag nog wel nodig zijn. Compassie betekent voor mij niet dat ik alles van mezelf goedkeur of geen verantwoordelijkheid hoef te nemen voor mijn gedrag. Het betekent dat ik ook mijn minder mooie kanten onder ogen kan zien zonder mezelf ervoor af te wijzen.

Mijn eigen verleden, herinneringen en overtuigingen kunnen de manier kleuren waarop ik vandaag naar iets kijk. Ervaringen hebben me gevormd en ik heb er veel van geleerd. Toch wil ik kunnen onderscheiden wat bij vandaag hoort en wat ik vanuit vroeger met me meeneem. Mijn verleden hoeft niet achter me te verdwijnen. Ik wil het kunnen zien, er licht op laten vallen en herkennen wat het me nog te vertellen heeft, zonder dat het ongemerkt de richting van mijn leven blijft bepalen.

Het leven houdt me op allerlei manieren een spiegel voor. Soms door iemand die me inspireert, soms door iemand die me uitdaagt en soms door een gebeurtenis die iets raakt wat ik allang achter me dacht te hebben gelaten. Niet iedere ontmoeting hoeft een diepere betekenis te hebben en niet iedere irritatie vraagt om zelfonderzoek. Toch kan het waardevol zijn om af en toe verder te kijken dan wat er aan de buitenkant gebeurt.

Eerlijk naar mezelf kijken betekent voor mij inmiddels niet meer dat ik automatisch de schuld bij mezelf zoek. Het betekent dat ik bereid ben mijn eigen aandeel te erkennen, zonder de verantwoordelijkheid van een ander over te nemen. Compassie mag daarbij twee kanten op werken. De ander verdient begrip, maar ikzelf net zo goed.

Bella heeft geen boodschap aan al die overwegingen. Ze leeft haar leven met een aanstekelijk enthousiasme en houdt me ondertussen, zonder het zelf te weten, regelmatig een spiegel voor. Ze laat me niet alleen zien wat ik bewonder, maar ook wat ik zelf nodig heb, wat ik soms uitstel en welke herinneringen nog invloed hebben op mijn reacties. Het bijzondere is dat zij daarvoor niets anders hoeft te doen dan zichzelf zijn.

Een spiegel maakt niet alleen zichtbaar wat aandacht nodig heeft, maar ook wat er al aanwezig is. Mijn vermogen om te genieten, lief te hebben, te vertrouwen en opnieuw te beginnen hoort net zo goed bij mij als mijn angsten en onzekerheden. Beide verdienen het om gezien te worden.

Bella blijft me ondertussen herinneren aan hoe fijn het is om in het moment te leven. Zij heeft geen plannen voor volgende week, geen lijst met dingen die nog af moeten en geen behoefte om haar leven voortdurend te verbeteren. Haar enthousiasme voor het gewone en haar nieuwsgierigheid naar wat er vandaag te beleven valt, maken me regelmatig aan het glimlachen.

Terwijl ik dit schrijf, ligt ze tevreden te slapen. Straks wordt ze wakker, rekt zich uit en begint haar volgende avontuur. Ik vermoed dat haar eerste gedachte iets met eten te maken heeft. Zelf kan ik ondertussen nog wel even nadenken over alles wat ze me laat zien.

Het verschil is dat Bella daar geen spiegel voor nodig heeft.

Scroll naar boven